Umowa kredytowa: 9 miejsc, w które trzeba zajrzeć przed podpisem

Dobra wiadomość: ustawa robi za Ciebie połowę pracy

Umowa kredytu konsumenckiego nie może być dowolna. Art. 30 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim wymienia elementy, które muszą się w niej znaleźć - między innymi całkowitą kwotę kredytu, RRSO, całkowitą kwotę do zapłaty, zasady zmiany oprocentowania, informację o wszystkich innych kosztach, skutki braku płatności, prawo odstąpienia i zasady wcześniejszej spłaty.

To oznacza dwie rzeczy praktyczne. Po pierwsze: wiesz, czego szukać, bo lista jest ustalona z góry. Po drugie: jeżeli czegoś z tej listy w umowie nie ma albo jest podane błędnie, ustawa przewiduje sankcję kredytu darmowego - kredytobiorca może zwrócić kredyt bez odsetek i bez innych kosztów. To potężne narzędzie, ale obwarowane terminem i wymagające oceny prawnej, więc traktuj je jako powód do konsultacji z prawnikiem, nie jako plan.

1. Całkowita kwota kredytu a kwota do wypłaty

To dwie różne liczby i to najczęstsze źródło nieporozumień. „Całkowita kwota kredytu" to kwota, którą dostajesz do dyspozycji. Jeżeli w umowie widzisz 108 000 zł, a na konto ma wpłynąć 100 000 zł, to znaczy, że 8 000 zł kosztów zostało skredytowanych - i będzie oprocentowanych razem z resztą.

Znajdź w umowie oba te miejsca i porównaj. Jeżeli się różnią, poszukaj różnicy w pozycjach: prowizja, ubezpieczenie, opłata przygotowawcza. Ile taka konstrukcja kosztuje, policzyliśmy w poradniku o ubezpieczeniu kredytu - odsetki od samej składki to tam 1 618,22 zł.

2. Wszystkie opłaty, nie tylko prowizja

Prowizję każdy zauważa. Znacznie łatwiej przeoczyć opłaty cykliczne, bo są wyrażone w małych kwotach. Popatrz, co robi jedna z nich - obowiązkowy rachunek za 15 zł miesięcznie przy kredycie 50 000 zł, 9,00%, 96 rat:

Piętnaście złotych podniosło RRSO o 0,63 punktu procentowego. To więcej, niż wynosi typowa różnica między dobrą i przeciętną ofertą na rynku. Czego szukać w tabeli opłat:

• opłata za prowadzenie rachunku, jeżeli rachunek jest warunkiem kredytu,
• opłata za wcześniejszą spłatę (całkowitą i częściową - to bywają różne stawki),
• opłata za wydanie zaświadczenia o kredycie i za historię spłat,
• opłata za zmianę harmonogramu, wakacje kredytowe, aneks,
• opłata za monit i wezwanie do zapłaty.

Ostatni punkt sprawdź szczególnie uważnie, jeżeli Twoje dochody są nieregularne.

3. Oprocentowanie: stałe, zmienne i warunki zmiany

Znajdź nie samą stawkę, ale zasady jej zmiany. Umowa musi wskazywać wskaźnik referencyjny i marżę oraz opisywać, kiedy i jak stawka się aktualizuje. Trzy pytania do tego paragrafu:

• Czy marża jest stała przez cały okres? Jeżeli może się zmienić - w jakich okolicznościach i o ile.
• Czy niższa marża jest warunkowa? Bardzo częsta konstrukcja: marża rośnie, jeśli przestaniesz zasilać konto określoną kwotą albo zrezygnujesz z ubezpieczenia. Sprawdź o ile.
• Jeśli oprocentowanie jest okresowo stałe - co dokładnie stanie się po zakończeniu okresu stałego. Umowa powinna to opisywać, a nie odsyłać do przyszłych ustaleń.

Zanim podpiszesz umowę ze stawką zmienną, policz ratę przy oprocentowaniu wyższym o 3-4 p.p. i sprawdź, czy dalej się mieści. Dlaczego akurat taki bufor i co ma z tym wspólnego inflacja, wyjaśniamy w poradniku o inflacji i kredycie.

4. Prawo odstąpienia: 14 dni, ale liczonych dokładnie

Przy kredycie konsumenckim masz 14 dni na odstąpienie od umowy bez podania przyczyny (art. 53 ustawy). Nie ponosisz kosztów poza odsetkami za okres, w którym faktycznie korzystałeś z pieniędzy. To realna siatka bezpieczeństwa - pod trzema warunkami:

• Termin liczy się od dnia zawarcia umowy, a nie od wypłaty środków ani od dnia, w którym zorientowałeś się w błędzie.
• Liczy się data nadania, nie doręczenia. Wyślij oświadczenie listem polecony i zachowaj potwierdzenie.
• Kapitał zwracasz w ciągu 30 dni od złożenia oświadczenia. Jeżeli pieniądze zostały już wydane, odstąpienie nie jest wyjściem - to tylko zamiana zobowiązania na natychmiastowe.

Wzór oświadczenia o odstąpieniu bank ma obowiązek dołączyć do umowy. Sprawdź, czy jest w Twoim komplecie - jego brak sam w sobie jest sygnałem ostrzegawczym.

5. Wcześniejsza spłata: prawo, którego nie można Ci odebrać

Prawo do wcześniejszej spłaty kredytu konsumenckiego przysługuje Ci zawsze, w każdej chwili i bez zgody banku. Umowa może przewidywać rekompensatę, ale ustawa ogranicza jej wysokość i warunki - a przy spłacie po upływie określonego czasu albo poniżej pewnego progu kwotowego rekompensata nie należy się wcale.

Najważniejsze jest jednak to, co dzieje się z już zapłaconymi kosztami. Zgodnie z art. 49 ustawy całkowity koszt kredytu obniża się proporcjonalnie do skrócenia okresu, a Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku w sprawie C-383/18 potwierdził, że dotyczy to wszystkich kosztów - także prowizji zapłaconej z góry:

Bank nie zwróci tego sam - trzeba wystąpić z wnioskiem. Cała procedura, wraz z tym, co zrobić przy odmowie, jest w osobnym tekście: wcześniejsza spłata i zwrot prowizji.

Sprawdź też przy okazji jedną rzecz techniczną: jak umowa domyślnie rozlicza nadpłatę - czy skraca okres, czy obniża ratę. To ustawienie decyduje o tym, ile realnie zaoszczędzisz, a policzysz to w kalkulatorze nadpłaty.

6. Zabezpieczenia i to, co podpisujesz „przy okazji"

Poza samą umową kredytu podpisujesz zwykle kilka dokumentów towarzyszących. Zajrzyj, czym są:

• Weksel in blanco - jeżeli jest w komplecie, sprawdź deklarację wekslową, która określa, kiedy i na jaką kwotę bank może go wypełnić.
• Oświadczenie o poddaniu się egzekucji albo pełnomocnictwo do rachunku - to nie formalności, a realne uprawnienia po stronie banku.
• Cesja z polisy - ustal, kto jest uposażony i co się stanie z nadwyżką świadczenia po spłacie kredytu.

7. Skutki braku płatności

Umowa musi opisywać, co się stanie, gdy nie zapłacisz. Zwróć uwagę na trzy liczby: oprocentowanie zadłużenia przeterminowanego, koszty upomnień i wezwań oraz warunki wypowiedzenia umowy - po ilu dniach opóźnienia i z jakim terminem. Wypowiedzenie oznacza natychmiastową wymagalność całego kapitału i to jest scenariusz, którego trzeba unikać za każdą cenę.

Sprawdź także, czy umowa przewiduje jakąkolwiek procedurę restrukturyzacji - zawieszenie rat, wydłużenie okresu, obniżenie raty. Wiedza, że taka ścieżka istnieje i do kogo się z nią zgłosić, jest warta więcej niż dziesięć stron pozostałych paragrafów. Rozmowa z bankiem przed pierwszym opóźnieniem daje zupełnie inne opcje niż rozmowa po trzecim - dlaczego, opisujemy w poradniku o BIK.

8. Zgody marketingowe i przetwarzanie danych

Zgody na marketing, profilowanie i przekazywanie danych podmiotom trzecim są dobrowolne i ich brak nie może wpływać na decyzję kredytową ani na warunki kredytu. Jeżeli ktoś sugeruje inaczej, sugeruje nieprawdę. Zgód udzielasz osobno i osobno możesz je wycofać - a każda z nich to zwykle jedna kratka do odklikania, nie warunek umowy.

Uwaga na jeden szczegół: zgoda na przetwarzanie danych w BIK po spłacie kredytu to zupełnie inna sprawa. Ta zgoda działa na Twoją korzyść, bo pozwala budować pozytywną historię kredytową. Wycofanie jej usuwa z raportu dowody, że spłacałeś terminowo.

9. RRSO i założenia, przy których je policzono

Na końcu wróć do jednej liczby - RRSO - i przeczytaj założenia przyjęte do jej obliczenia, które umowa musi podać. Tam znajdziesz, czy RRSO uwzględnia ubezpieczenie, opłatę za rachunek i pozostałe koszty, i przy jakiej kwocie oraz jakim okresie zostało policzone.

To Twój ostatni test spójności: jeżeli w umowie widzisz RRSO 9,38%, a w tabeli opłat obowiązkową opłatę 15 zł miesięcznie, która w RRSO nie została uwzględniona - jedna z tych informacji jest nieprawdziwa. Wpisz swoje liczby w kalkulator RRSO i porównaj wynik z umową. Rozbieżność jest pytaniem do doradcy, które warto zadać przed podpisem.

Policz to sam

Przeczytaj też

• Wcześniejsza spłata i zwrot prowizji - jak wystąpić o pieniądze, które Ci się należą.
• Ubezpieczenie kredytu - trzy sposoby doliczenia składki i ich wpływ na RRSO.
• RRSO czy oprocentowanie - jak czytać liczbę, którą bank wpisał do umowy.

Liczby w tym artykule policzył silnik, który napędza nasze kalkulatory (js/finance.js); kwoty, stawki i opłaty to przykład obliczeniowy, nie oferta żadnej instytucji. Odesłania do przepisów dotyczą ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim i mają charakter informacyjny - kredyty hipoteczne podlegają odrębnej ustawie o kredycie hipotecznym, a szczegóły zależą od treści konkretnej umowy. Tekst ma charakter edukacyjny i nie stanowi porady prawnej ani oferty w rozumieniu art. 66 §1 Kodeksu cywilnego. W sprawie konkretnej umowy skonsultuj się z prawnikiem; darmową pomoc oferuje też rzecznik finansowy oraz miejski i powiatowy rzecznik konsumentów.